مقالات اخیر اکبر گنجی در مورد قرآن و نقدهایی که بر او وارد شد، اگر نگوییم ضرورتی را پیش می آورد، دست کم دری می گشاید به روی محققان و علاقه مندان به پیگیری مباحث روشنفکری تا افزون بر توجه به دلایل طرف های گفت و گو، نیم نگاهی هم داشته باشند به عللی که در پس این تأملات و نوشته ها وجود دارد. با گذشت یک دهه از انقلاب ایران، شکل و شمایل جامعه ایرانی و سمت و سوی حکومتگران، اندیشمندان مذهبی ای را که خود در شکل گیری انقلاب یا تداوم آن ،کم یا بیش، نقش داشتند، به چاره جویی واداشت: این نه تنها آن چیزی نبود که آنان در ذهن خود از جامعه پس از انقلاب ترسیم کرده بودند، بلکه به زعم برخی از آنان شرایط حاکم می رفت تا بنیاد دین و معرفت و اخلاق را نیز براندازد. این بود که برخی از اندیشمندان مذهبی بلافاصله پس از فوت آیت الله خمینی، به نقد بنیادهایی پرداختند که آن حرکت انقلابی و انگیزه های تداوم بخش آن را حمایت می کرد. کاریزمای رهبر فقید البته مجالی برای نقد آن بنیادها نمی گذاشت.

 داغ و فراگیر شدن فلسفه ورزی و هجوم نسل جوان دهه هفتاد به مباحثی که رنگ و بوی کلامی و فلسفی داشت، از سویی از دلزدگی آنان از کلیشه های رایج و دلخستگی مفرطشان حکایت داشت و از سوی دیگر از این تلاش روشنفکرانه متاثر بود. عبدالکریم سروش و محمد مجتهد شبستری پیشگامان طی این مسیر بودند و در پی آنان انبوهی از دانشگاهیان و حوزویان و ... . این واقعیتی است مربوط به جامعه روشنفکری ما، که عمده اندیشه و همت دست کم روشنفکران دیندار ما در دو دهه گذشته مصروف گشودن گره هایی شده است که باز شدن آنها، به زعم اینان، عمود خیمه حکمرانی آقایان روحانی را فرو می افکنده است. نمی گویم تلاش اینان اساسا معطوف به تقریر حقیقت نبوده است؛ اما در عمل، جای گزین تلاش هایی شد _ تا امروز هم _ که به نقد عملکرد حاکمان از منظری دینی یا حتی عملگرایانه می پرداخت.

برای روشن شدن بحث لازم است اشاره کنم که حتی تا دو- سه سال پس از پیروزی انقلاب بهمن 57 نیز عملکرد حکمرانان در سایه آموزه های دینی یا با انطباق آنها با آرمان های مردمی نقد و بررسی می شد. فاصله بسیار برخی عملکردها با آموزه های دینی، و باورمندی بسیاری از روحانیان به حق انحصاری ایشان در به کارگیری دین و ارزش ها و ملاک های دینی گویی بسیاری را از پیگیری این رویکرد مایوس کرد. به بازار اندیشه آمدن متاع بزرگانی چون سروش و مجتهدی نیز این گونه نقد و داوری را کاملا به حاشیه راند. حالا گناهی متوجه اینان نیست؛ آنان متاعی را عرضه کردند که در چنته داشتند. اما رونق این متاع چنان بالا گرفت که در صحنه جامعه، همه رویکردها و گرایش ها را در سایه خود قرار داد. این است که مدت هاست کمتر می شنویم کسی مثلا به انطباق آرا و عملکرد حاکمان با ارزش های برگرفته از قرآن یا نهج البلاغه بپردازد. آیا این بدان معناست که همه عملکردها تطابق کامل دارد با آموزه های دینی، گیرم با تفسیر رایج در حوزه های علمی شیعه؛ یا اینکه این گونه نقد حاکمان جای خود را به تاملات کلامی و فلسفی ای داده است که البته روز به روز منتقدان را از مردم عادی دورتر و دورتر می کند. به نظر من این بخت حاکمان ایران در طول دو دهه گذشته بوده است؛ اینکه ما نقدی از جنس نقد بازرگان و طالقانی و امثال ایشان را کمتر داشته ایم.

اما باز گردیم به حکایت مقالات اخیر اکبر گنجی در باب قرآن. من فکر می کنم جا به جا کردن عرصه مباحث کلامی و فلسفی با صحنه منازعات سیاسی، اگر در مورد برخی از اندیشمندان، بدون خواست پیشین صورت واقعیت پذیرفت، در مورد اکبر گنجی ماهیت و جلوه دیگری دارد. آن هم به سابقه او در اذهان باز می گردد و هم به توان و درنگ او مربوط است. می پذیرم که نمی توانیم بازداریم، حتی با استدلال، کسی را از سخن راندن یا طرح آرایش در هر حوزه ای. اما بیایید دو نکته را پیش از هر ورودی به محتوای آثار گنجی مد نظر قرار دهیم: انتظار مخاطبان گنجی از او؛ و توقع گنجی از خودش. گنجی اگر خود به این دو نکته بی توجه باشد، آثارش در ذیل این دو درنگ خوانده خواهد شد. من فکر می کنم هم مخاطبان و هم خود گنجی در برابر آن دو نکته ای که گفتم، دست کم در دو- سه سال اخیر حیران می نمایند. از سویی، آیا چنین نیست که گنجی انتقام ظلم هایی را که به او و دیگران روا داشته اند را نه از عاملان، که از اندیشه ها و سنت هایی می گیرد که نمی توان ملازمت همیشگی آنها با عمل عاملان را ادعا کرد؟

چندی پیش مطلبی از من در سایت خبری مردمک منتشر شد. نیکو مردمان متصدی این سایت بر سر نوشته ام چنان بلایی آوردند که نگو و نپرس. القصه مرادم از نوشتن آن مطلب در زیر تیغ سانسور جان داد. حالا اصل نوشته را می توانید در ادامه بخوانید.

انقلاب بهمن 57 که به پیروزی رسید، شش سال داشتم. خانه ما هم در منطقه نظام آباد تهران واقع بود . همین موقعیت زمانی و مکانی کافی است تا یکی را به آنچه در جامعه و عالم سیاست می گذرد، علاقه مند کند. حالا اگر نگویم همان شش سالگی، دست کم از دو- سه سال بعد ذهنم با پدیده های سیاسی و اجتماعی پیرامونم درگیر شد. مرور که می کنم خاطراتم را، حس می کنم بیش از آنچه درخور سن شناسنامه ای من است، دیده ام و شنیده ام. خوب این هم برمی گردد به همزمانی رشد و بالیدن من با بالیدن نهالی که در پی انقلاب ایران برآمد. به محتوای دیده ها و شنیده هایم در اینجا کاری ندارم. می خواهم چیز دیگری بگویم.

 وقتی به عنوان کسی که به قول حاکمان امروز در دامان انقلاب پرورده شده است، به پس پشت نظر می کنم، یک چیز بیش از هر چیز دیگر شگفت زده ام می کند. چیزی که با وجود همه دگردیسی ها و تغییرها و جابه جایی ها همواره برقرار بوده است و مستمر. ناچارم مقدمه ای بچینم. می دانید که در ایران ما انقلاب، دست کم برای بسیاری از مبارزان و انقلابیون پدیده ای نبود روی داده در بهمن 57. خیلی ها پس از انقلابی که به رفتن محمدرضا پهلوی و انقراض سلسله پادشاهی او انجامید، بر این باور بودند که کار به پایان نرسیده و انقلاب های بزرگ تری را باید انتظار کشید. همین روحیه انقلابی هنوز هم مطلوب است و نشانه ای تلقی می شود از وفاداری به آرمان های همان انقلاب اولی، که خود هزار بار گرفتار انقلاب شده است.  مصلحتی شاید در کار بود که خیلی ها تمایلی نداشتند به استقرار نظامی مبتنی بر آرمان های انقلاب مردم؛ بلکه بیشتر دلبسته انقلاب هایی بودند برای رسیدن به نظام ذهنی خودشان.

برای اینکه با من همدل شوید، مرور کنید حوادثی را که از فردای پیروزی انقلاب روی داده است: از آنچه در گیر و دار تقسیم غنایم بین گروه های مدعی انقلاب رخ نمود تا بحث قانون اساسی؛ از ماجرای اولین رییس جمهوری تا قلع و قمع مخالفان؛ از ماجرای سفارت آمریکا تا قرارداد الجزایر؛ از زندانی شدن روشنفکران و حتی مراجع دینی تا ماجرای آقای شریعتمداری؛ از استعفای آقای منتظری تا خاتمه یافتن جنگ هشت ساله؛ از تصمیم خبرگان رهبری تا آمدن خاتمی؛ از فعالیت های برون مرزی علیه مخالفان تا بر هم زدن جلسات و سخنرانی ها؛ از ماجرای سروش تا زندانی شدن کدیور و اشکوری؛  و از غوغای هسته ای تا برآمدن احمدی نژاد؛ از تعطیلی روزنامه ها و مجلات به جرم اهانت به مقدسات تا ... . این آخری ها را همه به یاد دارند.

 من به این فکر می کنم که یک چیز در همه این رویدادها مشترک است و آن بی پاسخ ماندن تمامی پرسش هایی است که ممکن است پیرامون هر کدام از این پدیده ها به ذهن کسی خطور کند. برای مثال، هنوز حتی به یکی از پرسش هایی که در ارتباط با پذیرش قطع نامه 598 که به خاتمه یافتن جنگ ایران و عراق منجر شد، جواب درخور داده نشده است. ماجرای آقای منتظری و ... نیز همین طور. برخی پی جویی ها هم نتایج غریبی در پی داشته است؛ مثل ماجرای کوی دانشگاه و متهم شدن آن سرباز از همه جا بی خبر به دزدیدن ماشین اصلاح، آن هم پس از یک دنیا کش و غوس. گفته شد به طنز که آن سرباز هم مجازات شد تنها از آن رو که جرمش به اصلاحگری و اصلاحات مربوط می شد.

همین حجم انبوه پرسش های بی پاسخ و تکرر در کوفتن های بیهوده، رفته رفته عادتمان داده است به پذیرش عجیب و غریب ترین باورها و تحمل توهین آمیزترین رفتارها. در حوزه باورها توجه کنید به پذیرش گسترده ادعاهای مدعیان ارتباط با امام زمان در ایران. در حوزه رویدادها و رفتارها هم من فقط به سه مورد اشاره می کنم: اولی، متهم شدن یکی ازفرماندهان ارشد پلیس، که مجری سرسخت طرح های مبارزه با بدحجابی و سرکوب اراذل و اوباش بود، به اتهامی وحشتناک؛ رابطه( به قول آن مقام قضایی، مشروع!) معاون دانشجویی دانشگاه زنجان با دختری دانشجو( و در پی آن دستگیری دانشجویان پسر آن دانشگاه!)؛ و سومی نایل شدن فردی به ردای وزارت، که به شهادت دانشگاهی که وی مدعی داشتن مردک دکتری از آن شده بود، جاعل است( همین فرد هم بناست پاسدار آرای مردم در انتخابات ریاست جمهوری آینده باشد).